Tenminste die indruk krijg je na lezing van Pim Fortuyns 'Zielloos Europa', waarin hij ervoor pleit de klok maar weer terug te draaien naar het Europa van de volledig soevereine staten. Dat is nog het beste voor iedereen en bovendien wel zo democratisch, vindt hij. De natiestaat geeft de burger tenminste nog enig houvast in een wereld die steeds onoverzichtelijker wordt.

Hoe het vervolgens met die grensoverschrijdende problemen moet, zal Fortuyn ondertussen een zorg wezen. Hij schijnt te denken dat die ook zonder super structuren wel op te lossen zijn. Gewoon een kwestie van menselijke maat houden. Daarom weg met de EU, want dat is een reus op lemen voeten, een bovenstatelijke structuur die gedragen wordt door een verwende, verwaande en zelfzuchtige euro-elite die zich weinig aantrekt van wat gewone mensen beweegt en enthousiast maakt.

Het klinkt aantrekkelijk, ware het niet dat zo'n Europa juist door de eeuwen heen heeft bewezen telkens in chaos en oorlog verzeild te raken. Fortuyn weigert echter zich van dat dilemma rekenschap te geven. Zijn geschrift laat zich daarom nog het beste kenschetsen als een opruiend pamflet tegen het idee dat integratie nodig en onvermijdelijk is om grensoverschrijdende problemen de baas te kunnen.

Des te opmerkelijker dat Bolkestein bereid bleek dit pamflet met een voorwoord te verrijken. Daarmee geeft hij op zijn minst te kennen Fortuyns gefulmineer de moeite waard te vinden, ook al schrijft de VVD-leider er nog zo nadrukkelijk bij het met veel opvattingen van de schrijver niet eens te zijn. Kennelijk vindt Bolkestein het wel mooi dat er zo hartstochtelijk gefoeterd wordt op Europa en neemt hij op de koop toe hoe Fortuyn zich afzet tegen de vele 'vreemdelingen' in ons land.

Hoewel, zo vreemd is het kennelijk ook weer niet als je ziet hoe een groep politici en wetenschappers onder redactie van de Amsterdamse politicoloog Otto Holman haar licht laat schijnen over de onmogelijkheden van een Europese integratie. Zoveel is voor hen duidelijk dat de Europese burger zich vervreemd voelt van de Europese besluitvorming en meer dan ooit lijkt vast te willen houden aan nationale soevereiniteit en identiteit. Ook al betekent dit dat zo'n Europa machteloos toeziet hoe de Balkan etnisch wordt gezuiverd, het continent in een fort verandert en multinationale ondernemingen naar hartelust met onze werkgelegenheid mogen goochelen.

De toon van deze bundel lijkt gezet met twee tegengestelde bijdragen. Zo zegt Ed van Thijn dat Nederland inmiddels ``een klein land met een pruillip aan worden is, dat zich weinig bekommert om het beschermende schild van de Europese 'Umwelt', waar toch de basis ligt van onze welvaart, onze stabiliteit en onze veiligheid zoals de ouderen ons met schade en schande hebben geleerd''. Verdergaande integratie is daarom volgens Van Thijn een nationaal Nederlands belang van de bovenste plank.

Daartegen voert VVD-leider Bolkestein aan dat integratie niet ten koste mag gaan van de democratie. En democratie wil volgens de VVD-er zeggen dat het parlement het laatste woord behoort te hebben. Aangezien dat op Europees niveau niet kan omdat de grote mogendheden daar ook niet aan willen, voelt hij er niets voor vitale belangen van individuele landen uit handen te geven: ``de Nederlandse democratie mag niet ondergeschikt worden gemaakt aan de Europese integratie''.

Ik vrees dat zowel Van Thijn als Bolkestein gelijk hebben. Hier is inderdaad sprake van een dilemma in de volle betekenis van het woord. Je proeft het ook in de bijdragen van wetenschappers als Henk Overbeek en Jeroen Dommernik. Het ware beter als Europa een fatsoenlijk migratiebeleid zou voeren, of een behoorlijk werkgelegenheidsbeleid op poten zou zetten. Maar hoe moeilijk dat blijkt vervolgens weer uit de bijdragen van politici aan als Maarten van Traa en Mohammed Rabbae.

Eén ding hebben al deze schrijvers wel gemeenschappelijk: zij beproeven tenminste het dilemma. Dat doet Fortuyn niet en daarom is het des te onbegrijpelijker dat Bolkestein er desondanks zijn handtekening onder heeft willen zetten.